Filozofia-nowożytna

Postawienie pytania o możliwość doświadczenia: jak (w jaki sposób) doświadczenie jest możliwe?

Odrzucenie koncepcji czysto zmysłowego charakteru doświadczenia i poznania. Doświadczenie nie składa się z samych wrażeń, nie jest ono jedynie prostym zbiorem odizolowanych od siebie faktów, jak dotychczas uważano. Jest ono złożonym tworem umysłu, w konstytucji którego biorą udział:
(I) czynniki zmysłowe, empiryczne (wrażenia), będące treścią doświadczenia i poznania,
(II) czynniki niezmysłowe, aprioryczne (formy transcendentalne), będące formą doświadczenia i poznania poprzez to, że porządkują wrażenia w pewien określony sposób (czas i przestrzeń) i zespalają je w przedmioty (kategorie),.
Elementy te stapiają się w jednorodny twór doświadczenia, przez co potoczny ogląd nie rozdziela w nim czynników zmysłowych i niezmysłowych, przedmiotowych i podmiotowych.
W skład doświadczenia wchodzą zatem (oprócz wrażeń) również związki między wrażeniami, które są równie realne i istotne jak same wrażenia.
Wrażenia są zaledwie surowym materiałem, z którego podmiot poznający – wyposażony w aprioryczne formy – konstruuje fenomen, czyli przedmiot spostrzegany.
Doświadczenie zmysłowe nie jest procesem czysto zmysłowym, zawiera ono pojęcia i sądy, które są do niego dodawane przez umysł.
Związek elementów świadomości jest faktem równie pierwotnym, jak same te elementy – zespolenia elementów są ostatecznym, niesprowadzalnym faktem, tak samo, jak elementy.
Poznanie posiada czynniki pojęciowe, racjonalne, aprioryczne, są niezbędne, bo zespalają wrażenia, wprowadzają do nich ład, bez nich świat zewnętrzny byłby chaosem. Wraz z nimi do poznania przenika jednak czynnik subiektywny.

Descartes: Droga do transcendentalizmu, gdzie Ja jest czystym konstruktem teoretycznym, będącym uzasadnieniem wniosków dotyczących rzeczywistości.
Ja jednostkowe, konkretne, własne, empiryczne, nie transcendentalne. Ja myślące, a nie np. chodzące, substancjalne (a nie czysta myśl).

Istnieją transcendentalne (apriorycznie uniwersalne) sposoby konstruowania przedmiotów doświadczenia zmysłowego.
Warunki możliwości sposobu, w jaki mogą być nam dane przedmioty.
Formy – wkład umysłu do poznawanego przedmiotu, w odróżnieniu od danej w doświadczeniu materii
Aprioryczne czynniki poznania, aprioryczne formy poznania, formy ujmowania świata, formy wszelkiego możliwego doświadczenia
Transcendentalizm – podmiot ponadindywidualny.
W podmiocie poznającym istnieją pewne przedempiryczne struktury, będące apriorycznymi formami doświadczenia i poznania, tzn. czynniki, które są a priori, tzn.:
(a) znajdują się w podmiocie niezależnie od wszelkiego doświadczenia, są mu wrodzone (natywizm), należą do samej jego struktury, pojawiają się w umyśle wraz z nim samym,
(b) konstytuują doświadczenie (tworzą strukturę wszelkiego możliwego doświadczeniu, kształtują je),
(c) umożliwiają wszelkie w ogóle doświadczenie i poznanie jako takie (są koniecznym warunkiem wszelkiego możliwego doświadczenia oraz koniecznym założeniem (podstawą uprawomocniającą) poznania). – związek z b.

1. Transcendentalizm – poszukiwanie koniecznych czynników, apriorycznych założeń i powszechnych zasad niezależnych od wszelkiego doświadczenia w poznaniu, działaniu i przeżyciach estetycznych, sytuujących się na głębszym poziomie niż samo poznanie, działanie i przeżywanie.
Kantyzm – poznanie przyrody, moralności, prawa, religii, historii, sztuki i teleologii na podstawie naczelnych zasad apriorycznych. Rozmaite dziedziny są konstytuowane przez czynniki niezależne od doświadczenia, ich wykrycie jest zadaniem filozofii transcendentalnej. Dzięki temu zostaje uzasadniona ich powszechna ważność i konieczność.
Filozofia transcendentalna – analiza sposobów działania rozumu, zarówno teoretycznego, jak i praktycznego.
2. Formalizm
3. Autonomizm – poznawczy i etyczny: rozum dyktuje prawa światu (przyroda), człowiek jest własnym prawodawcą (działanie).

próbka wprowadzenia (propedeutyki) do metafizyki, która, jako czysta filozofia, nie zawiera żadnych zasad empirycznych. Konieczne jest zatem dokonanie ostrego cięcia pomiędzy dwoma rodzajami poznania, zmysłowym poznaniem rzeczy, takimi, jakimi się one jawią (fenomeny) i rozumowym poznawaniem rzeczy, takimi, jakimi one są (noumeny). Poznanie rzeczy samych w sobie (odrzucone później w Krytyce czystego rozumu) jest możliwe na podstawie czystych pojęć rozumu (późniejszych kategorii), wykraczające poza matematykę i doświadczenie, wolne od wszelkiej zmysłowości. Poznanie zjawisk jest całkowicie prawdziwe. Naoczność nie jest tym, co poznawane w sposób niewyraźny, lecz jest osobnym źródłem poznania. Wyobrażenia przestrzeni i czasu nie pochodzą ze zmysłów; są one, stanowiącymi warunek zmysłów, czystymi naocznościami i powszechnymi, ale podmiotowymi warunkami wzajemnego sobie przyporządkowania wszelkich rzeczy dostępnych zmysłom. Czysta matematyka prowadzi rozważania nad formą wszelkiego naszego poznania zmysłowego. Pojęcia moralne poznawane są przez czysty intelekt i dlatego należą do czystej filozofii. Aby czysta filozofia, metafizyka, była możliwa jako nauka i „nie toczyła w nieskończoność swego syzyfowego kamienia”, musi poprzedzić ją metoda. Należy pilnie się strzec, aby zasady właściwe poznaniu zmysłowemu nie przekraczały swoich granic i nie pobudzały tego, co intelektualne. Próba wyjaśnienia, na podstawie zasad, złudzeń, jakim ulega metafizyka (pre-dialektyka transcendentalna).

Mikołaj Krebs, Nicolaus Cusanus, Kuzańczyk – ur. 1400 / 1401, Kues (Cusa) nad Mozelą, zm. 11.VIII.1464, Todi w Umbrii
O oświeconej niewiedzy
Tak jak apetyt wyprzedza poczucie głodu, aby natura zachowała samą siebie, tak też „zdziwienie, dające asumpt dla filozofowania, poprzedza pragnienie poznania, tak by intelekt (dla którego rozumieć to znaczy być) wydoskonalał się zgłębianiem prawdy”.
Traktat stanowi propozycję metody poznawczej możliwie najbardziej adekwatnej do najgłębszej tajemnicy metafizycznej i teologicznej – istoty Boga, świata, człowieka i ich wzajemnych związków. Według Kuzańczyka, do poznania tych spraw możemy przybliżyć się jedynie ponadrozumowo (drogą intellectio supraintellectualis), bezrozumnie (incomprehensibiliter), odrywając się zupełnie od pospolicie rozumianej wiedzy, czyli poprzez „niewiedzę” (mistyczną). Kontynuacja tradycji Sokratesa, Pseudo-Dionizego i Augustyna.
„Niewiedza” skuteczna będzie wówczas tylko, gdy zostanie „pouczona” (docta, od docere) przez krytyczną autorefleksję rozumu nad własną słabością i ograniczonością.

Bóg w najgłębszym sensie jest absolutnie niewspółmierny ze swym stworzeniem, tak jak koło z wielobokiem mającym coraz więcej boków. Zastosowanie pojęć geometrycznych do wykazania absolutnej transcendencji Boga, istniejącego jednak w „ściągnięciu” w swym stworzeniu.